عذاب از فطرت اصلى تأخر دارند . به همين مناسبت آنچه از اصل فطرت تأخر دارد ، عرض است و هر عرضى زايل مىشود ، از جمله عوارض ، موجبات عذاب است نسبت به سكّان نيران و متوطّنان در دركات جحيم و عالم عذاب الهى . و چون اصل فطرت به قوت خود باقى است و از باب وجود تضاد بين اصل فطرت ذاتى و مبادى عذاب اخروى ، حركت در صور عذاب و منشأ عقاب ، حركت قسرى است و هر مبدأ وجود حركت قسرى نه دائمى است و نه اكثرى « و لا بدّ للنار أن تكون بردا و سلاما لأهلها » . بايد دانست كه اگر منشأ عذاب در نفوس شقيه ، امرى مستحكم و داراى بنيانى قوى و غير زايل باشد ، موجب عذاب ، باقى و دائمى است و تخلص از آن محال است . به اين معنا كه اگر منشأ حدوث عذاب در آخرت ، علت بقاى آن نيز باشد ، به اين معنا كه جايز الزوال نباشد ، جوهر اصلى و فطرى نفس ، باقى و مدرك انحراف خود از فطرت اصلى است و صور مبادى عذاب نيز به واسطهء استحكام در باطن ، در روح متمكن گرديده و مبدأ حركت نفس در مراتب عذاب و صور منشأ آلام ، امرى ذاتى و جوهرى است و چون منشأ حركت ، باطن ذات است ، حركت او در مراحل عذاب ، دورى است و اگر متحرك از علت موجود در صميم ذات خود به جنبش درآيد و مانعى از حركت و دافعى از جنبش نه در خارج از ذات و نه در باطن ذات متحقق شود ، قهرا عذاب او دائمى و غير قابل زوال است . و از آنجا كه حركت اهالى عذاب و تلبس آنان به صور متوارد و منبعثه دورى و غير مستقيم است ، نجات از عذاب ميسور نمىباشد و در مقابل فطرت اصليهء حاصل از قوس نزول ، فطرت ثانويه حاصل از صعود وجود در نفس حاصل مىشود كه زوال آن بعد از تجوهر امكان ندارد و انقطاع عذاب در اين موارد غير از عدم معلول با وجود علت تامه چيزى نمىباشد .